Stosunkowo często można spotkać się z sytuacją, w której pomiędzy tymi samymi stronami istnieje więcej niż jeden dług o takim samym przedmiocie świadczenia. Kłopotliwa dla obu stron bywa chwila, w której dłużnik dokonuje spełnienia świadczenia jedynie w części. Wówczas konieczne staje się określenie, na poczet którego długu ma zostać rozliczone świadczenie (tzw. zarachowanie).
Podstawa prawna
Regułę zarachowania wyznacza art. 451 Kodeksu Cywilnego (w dalszej części k.c.), m.in. zgodnie z którym: dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne. (art. 451 § 1 k.c.).
Co to w praktyce oznacza?
Uprawnienie określenia sposobu zarachowania przysługuje w pierwszej kolejności dłużnikowi, który składa w tym zakresie stosowne oświadczenie i wierzyciel jest związany w tym zakresie decyzją dłużnika. Warto pamiętać, że niniejszy przepis znajduje zastosowanie, jeżeli dłużnik ma w stosunku do tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju. Jak zwraca się uwagę w orzecznictwie: „Wola dłużnika zaliczenia spełnionego przez niego świadczenia na poczet określonych długów może być wyrażona w dowolny sposób, a jej interpretacja podlega zasadom określonym w art. 65 § 1 KC; o zamiarze dłużnika może świadczyć także wysokość spełnionego świadczenia.” (Wyrok SN z 16.02.2012 r., IV CSK 233/11, Legalis nr 478660.)
Korekta wierzyciela do wskazania dłużnika
Stosownie do przepisu art. 451 § 1 zd. 2 k.c., gdy istnieją należności uboczne i zaległe należności główne, to wierzyciel ma możliwość dokonania korekty i tym samym zaliczyć to, co przypada na poczet danego długu właśnie na zaległe świadczenia uboczne, na przykład na poczet odsetek, bądź na zaległe świadczenia główne. Wierzyciel ma prawo dokonać korekty nawet w przypadku odmiennej woli dłużnika.
Wierzyciel przy tym nie ma obowiązku zawiadamiania dłużnika o zaliczeniu dokonanej przez niego wpłaty w pierwszej kolejności na poczet zaległych należności ubocznych czy zaległej należności główne.
Zarachowanie dokonywane przez wierzyciela
Zgodnie z art. 451 § 2 k.c. jeżeli dłużnik nie wskazał, który z kilku długów chce zaspokoić, a przyjął pokwitowanie, w którym wierzyciel zaliczył otrzymane świadczenie na poczet jednego z tych długów, dłużnik nie może już żądać zaliczenia na poczet innego długu.
Co wynika z powyższego przepisu, w sytuacji, gdy dłużnik dokona określonej wpłaty, ale nie wskaże choćby w treści przelewu, z jakiego tytułu dokonuje zapłaty, uprawnienie przechodzi na wierzyciela. Wówczas to wierzyciel „decyduje”, w ramach której wierzytelności zarachuje spełnione przez dłużnika świadczenie, a czyni to sporządzając pokwitowanie. Jednocześnie warto podkreślić, iż zarachowanie wskazane w pokwitowaniu będzie mieć miejsce w chwili jego przyjęcia przez dłużnika. Co zatem istotne, dłużnik traci uprawnienie zaliczenia świadczenia spełnionego przez dłużnika na poczet jednego z ciążących na nim długów z chwilą, gdy przyjmuje pokwitowanie, w którym wierzyciel zaliczył otrzymane świadczenie na poczet jednego z długów.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 stycznia 2007 r. uznał, iż: nie jest więc trafne stanowisko (…) że gdy wierzyciel nie wskazał sposobu zarachowania określonego w art. 451 § 2 KC, to wówczas następuje powrót do reguły zarachowania określonej w art. 451 § 1 KC.”
Jednak sądy częściowo zajmują stanowisko, iż jeżeli dłużnik wniósłby zastrzeżenie co do sposobu zarachowania spełnienia świadczenia przez wierzyciela z chwilą doręczonego pokwitowania, wówczas wierzyciel powinien takie zastrzeżenie rozpatrzeć i się do niego przychylić.
Zarachowanie ustawowe
W przypadku braku oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych – na poczet najdawniej wymagalnego. (art. 451 par 3 Kodeksu Cywilnego)
Podsumowanie
Jak zatem wynika z powyższego, wierzyciel nie może w sposób nieskrępowany zaliczać wpłat dokonywanych przez dłużnika. Przede wszystkim należy zweryfikować czy strony nie postanowiły o sposobie zarachowania świadczenia dłużnika na poczet różnych długów. Jak wskazano powyżej, w przypadku braku porozumienia zastosowanie znajdują reguły określone w Kodeksie Cywilnym.
