Śmierć przedsiębiorcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą była do 2018 r. zdarzeniem, które w praktyce oznaczało koniec bytu prawnego jego firmy. W odróżnieniu od spółki handlowej, która jest odrębnym podmiotem prawa i trwa niezależnie od zmian osobowych, jednoosobowa działalność jest ściśle związana z osobą przedsiębiorcy wpisanego do CEIDG. Z chwilą jego śmierci wygasały pełnomocnictwa, ustawała możliwość posługiwania się numerem NIP, w niepewność popadały umowy z kontrahentami i stosunki pracy (wygasały), a decyzje administracyjne — koncesje, zezwolenia, wpisy do rejestrów działalności regulowanej — traciły podstawę wykonywania.
Odpowiedzią ustawodawcy jest ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw. Wprowadziła ona dwie kluczowe konstrukcje: przedsiębiorstwo w spadku jako wyodrębniony byt funkcjonujący czasowo po śmierci przedsiębiorcy oraz zarządcę sukcesyjnego, który tym przedsiębiorstwem zarządza. Instytucja rozwiązuje realny problem ciągłości, jest jednak rozwiązaniem o wyraźnie zakreślonych granicach, obarczonym szeregiem problemów prawnych, których nieświadomość bywa dla następców kosztowna.
Konstrukcja instytucji
Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, przedsiębiorstwo w spadku obejmuje składniki niematerialne i materialne przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej, stanowiące mienie przedsiębiorcy w chwili jego śmierci. Istotne rozszerzenie zawiera art. 2 ust. 2, zgodnie z którym jeżeli przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 55(1) Kodeksu cywilnego stanowiło w całości mienie przedsiębiorcy i jego małżonka, przedsiębiorstwo w spadku obejmuje całe to przedsiębiorstwo — co ma fundamentalne znaczenie dla firm prowadzonych w ramach małżeńskiej wspólności majątkowej.
Krąg podmiotów, którym przysługują prawa do przedsiębiorstwa w spadku („właścicieli przedsiębiorstwa w spadku”), określa art. 3 ustawy. Są to spadkobiercy ustaleni prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia lub europejskim poświadczeniem spadkowym, małżonek, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie, oraz zapisobierca windykacyjny, względnie podmiot, który od w/w osób nabył udział w przedsiębiorstwie w spadku. Wielkość udziałów ustala się według udziałów spadkowych lub udziałów we współwłasności przedsiębiorstwa.
Zarządcą sukcesyjnym może być wyłącznie osoba fizyczna o pełnej zdolności do czynności prawnych, wobec której nie orzeczono m.in. zakazu prowadzenia działalności gospodarczej. Funkcję zarządcy w jednym czasie może pełnić tylko jedna osoba, przy czym ustawa dopuszcza powołanie zarządcy „rezerwowego” na wypadek, gdyby pierwszy nie mógł pełnić funkcji. Zarząd sukcesyjny obejmuje zobowiązanie do prowadzenia przedsiębiorstwa oraz umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych z tym związanych, a od chwili ustanowienia zarządca wykonuje prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy.
Ustanowienie zarządu: za życia i po śmierci
Ustawa różnicuje moment ustanowienia zarządu. Jeżeli przedsiębiorca powołał zarządcę za życia — wskazując konkretną osobę albo zastrzegając, że zarządcą stanie się prokurent — zarząd powstaje z chwilą śmierci, pod warunkiem uprzedniego wpisu do CEIDG. Jest to rozwiązanie optymalne i rekomendowane, albowiem firma zachowuje ciągłość bez jednego dnia przerwy. Oświadczenie o powołaniu zarządcy sukcesyjnego wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności.
Jeżeli zarządcy nie powołano za życia, dopuszczalne jest powołanie po śmierci. W takim przypadku do powołania zarządcy sukcesyjnego uprawnieni są m.in. małżonek, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie, oraz spadkobiercy, a do skutecznego ustanowienia konieczna jest zgoda osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 85/100, przy zachowaniu formy aktu notarialnego. Powyższy sposób jest jednak trudniejszy do ustanowienia albowiem wymaga zgody określonych osób, którym przysługuje znaczna części udziałów w spadku, co może oznaczać w praktyce jednomyślność spadkobierców, której uzyskanie – co nie jest wcale wykluczone – może być niemożliwe.
Newralgiczny jest okres pomiędzy śmiercią a ustanowieniem zarządu. W tym czasie osoby wskazane w art. 14 (małżonek z udziałem, spadkobiercy) mogą dokonywać jedynie czynności zachowawczych — czynności koniecznych do zachowania majątku lub możliwości prowadzenia przedsiębiorstwa. Katalog ten jest wąski i nie zastępuje pełnego zarządu – obejmuje działania konieczne (np. przyjmowanie należności lub zaspokajanie roszczeń, nie zaś bieżące prowadzenie działalności w pełnym zakresie.
Pozycja prawna i odpowiedzialność zarządcy
Zarządca sukcesyjny działa w imieniu własnym, na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Może pozywać i być pozywany oraz uczestniczyć w postępowaniach administracyjnych i podatkowych dotyczących przedsiębiorstwa. Zakres jego samodzielności wyznacza art. 22 ustawy, który wskazuje, że czynności zwykłego zarządu podejmuje samodzielnie, natomiast czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a w razie jej braku — zezwolenia sądu.
W zakresie odpowiedzialności art. 33 Ustawy przewiduje, że zarządca co do zasady nie odpowiada za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku, ponosi jednak odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na skutek nienależytego wykonywania zarządu. Konstrukcja ta — działanie w imieniu własnym, lecz na cudzy rachunek — bywa w piśmiennictwie oceniana jako źródło praktycznych wątpliwości co do rozgraniczenia sfery zarządcy i właścicieli, zwłaszcza wobec kontrahentów i organów.
Problemy prawne
Zarząd sukcesyjny, choć rozwiązuje problem ciągłości, nie jest instytucją uniwersalną. Poniżej omawiam najważniejsze problemy prawne, które w praktyce sukcesyjnej wymagają szczególnej uwagi.
Ograniczony zakres przedmiotowy instytucji
Zarząd sukcesyjny dotyczy wyłącznie przedsiębiorstwa osoby fizycznej wpisanej do CEIDG. Poza jego zakresem pozostają aktywa, które w praktyce stanowią istotną część majątku przedsiębiorcy, np. udziały i akcje w spółkach, ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej, nieruchomości niewchodzące w skład przedsiębiorstwa, a także cały majątek prywatny. Instytucja nie obejmuje również sytuacji, w której działalność była prowadzona w formie spółki — tam ciągłość zapewniają odrębne mechanizmy prawa spółek. Oznacza to, że sam zarząd sukcesyjny nie porządkuje sukcesji przedsiębiorcy o złożonej strukturze majątkowej oraz wymaga uzupełnienia innymi narzędziami.
Współwłasność przedsiębiorstwa w spadku i wspólność majątkowa małżeńska
Po śmierci przedsiębiorcy przedsiębiorstwo w spadku staje się z reguły przedmiotem współwłasności wielu osób — spadkobierców oraz małżonka, któremu przysługuje udział. Jeżeli przedsiębiorstwo stanowiło mienie wspólne małżonków, w skład przedsiębiorstwa w spadku wchodzi całe to przedsiębiorstwo. Wielość właścicieli rodzi napięcia: czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają jednomyślnej zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, co przy skonfliktowanej rodzinie potrafi sparaliżować kluczowe decyzje. Dodatkową komplikację wprowadza udział osób nieposiadających pełnej zdolności do czynności prawnych — wobec majątku małoletniego spadkobiercy sąd opiekuńczy może ograniczyć zarząd, co dalej krępuje swobodę działania.
Krótkie terminy i wymóg kwalifikowanej zgody po śmierci
Gdy zarządcy nie powołano za życia, następcy działają pod silną presją czasu. Prawo do powołania zarządcy po śmierci wygasa — a wraz z nim ustaje możliwość skorzystania z instytucji — z upływem dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy, jeżeli w tym okresie żaden ze spadkobierców nie przyjął spadku ani zapisobierca windykacyjny nie przyjął zapisu. Jednocześnie powołanie wymaga zgody osób z udziałem ponad 85/100 i formy aktu notarialnego. W realiach żałoby, nieustalonego jeszcze kręgu spadkobierców i ewentualnego konfliktu rodzinnego zebranie takiej zgody w tak krótkim terminie może być nierealne. To najczęstsza przyczyna, dla której instytucja — mimo że istnieje — pozostaje niewykorzystana.
Dwumiesięczny termin na powołanie zarządcy po śmierci to najostrzejsza granica praktyczna całej instytucji — a zarazem najsilniejszy argument za jej ustanowieniem jeszcze za życia.
Tymczasowość zarządu — problem „urwanego mostu”
Zarząd sukcesyjny jest z założenia przejściowy. Wygasa m.in. z upływem dwóch lat od dnia śmierci przedsiębiorcy (art. 59), a sąd może z ważnych przyczyn przedłużyć ten okres najwyżej do pięciu lat (art. 60). Instytucja nie rozstrzyga natomiast, kto docelowo przejmie przedsiębiorstwo — jej funkcją jest utrzymanie ciągłości, a nie ustalenie własności. Jeżeli w czasie trwania zarządu nie dojdzie do działu spadku i wypracowania docelowej struktury (przekazania firmy jednemu następcy, przekształcenia w spółkę, wniesienia do fundacji rodzinnej), po wygaśnięciu zarządu problem powraca — z tą różnicą, że instytucja ochronna już nie działa. Zarząd sukcesyjny należy więc traktować jako pierwszy etap, a nie rozwiązanie docelowe.
Sukcesja decyzji administracyjnych, koncesji i zezwoleń
Dla przedsiębiorstw działających w oparciu o reglamentację administracyjną kluczowy jest los decyzji związanych z przedsiębiorstwem. Zgodnie z art. 37 ustawy, decyzja taka co do zasady wygasa z upływem trzech miesięcy od dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego, chyba że w tym terminie zarządca złoży wniosek o potwierdzenie możliwości jej wykonywania. Organ może odmówić takiego potwierdzenia albo odmówić przeniesienia decyzji na właściciela przedsiębiorstwa w spadku. odrębne zasady dotyczą działalności regulowanej. Sukcesja uprawnień reglamentowanych nie jest zatem automatyczna — wymaga aktywności, dochowania terminów i spełnienia przesłanek. Zaniedbanie tego obszaru grozi utratą koncesji lub zezwolenia, a tym samym możliwości prowadzenia działalności.
Stosunki pracy
Śmierć pracodawcy będącego osobą fizyczną co do zasady prowadzi do wygaśnięcia stosunków pracy. Ustawa o zarządzie sukcesyjnym zmodyfikowała jednak przepisy Kodeksu pracy w taki sposób, że ustanowienie zarządu sukcesyjnego pozwala utrzymać zatrudnienie — umowy o pracę trwają nadal, a zarządca wykonuje wobec pracowników uprawnienia i obowiązki pracodawcy. W braku zarządu umowy o pracę wygasają w terminach określonych w Kodeksie pracy, z ograniczonymi mechanizmami ich utrzymania. Dla pracochłonnych przedsiębiorstw problem ochrony miejsc pracy jest jednym z najważniejszych argumentów za wcześniejszym powołaniem zarządcy.
Zobowiązania, rozliczenia podatkowe
Ustawa nadaje przedsiębiorstwu w spadku status jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, będącej podatnikiem. Rozwiązanie to zapewnia ciągłość rozliczeń podatkowych w okresie zarządu, w tym — na gruncie odrębnych przepisów — kontynuację rozliczeń w podatku od towarów i usług. Odwrotną stroną tej konstrukcji jest ryzyko podatkowe w sytuacji, gdy zarządu nie ustanowiono: brak podmiotu kontynuującego rozliczenia może prowadzić do obowiązku sporządzenia spisu z natury i rozliczenia podatku od pozostałego majątku. W sferze cywilnoprawnej zarządca nie odpowiada osobiście za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właścicieli, odpowiada natomiast za szkodę z tytułu nienależytego wykonywania zarządu. Warto pamiętać, że zobowiązania powstałe po śmierci, w toku prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku, obciążają właścicieli — co przy niewypłacalnym przedsiębiorstwie wymaga rozważnej decyzji o dalszym prowadzeniu działalności.
Zarząd sukcesyjny a właściwa sukcesja majątkowa
Najczęstszym nieporozumieniem jest utożsamianie zarządu sukcesyjnego z „załatwioną sukcesją”. Instytucja ta nie przenosi własności, nie rozstrzyga sporu spadkobierców, nie uchyla roszczeń o zachowek ani nie zastępuje działu spadku. Właściwa sukcesja wymaga zestawienia zarządu z innymi narzędziami takimi jak testamentem oraz zapisem windykacyjnym, który pozwala przekazać przedsiębiorstwo lub udziały wprost wskazanej osobie, przekształceniem działalności w spółkę (art. 551 § 5 Kodeksu spółek handlowych), dzięki czemu sukcesja następuje na poziomie udziałów – a przy większych, wielopokoleniowych majątkach — fundacją rodzinną.
Stanowisko doktryny i praktyki
Instytucja zarządu sukcesyjnego, mimo pozytywnej oceny samego kierunku regulacji, pozostaje przedmiotem żywej dyskusji w piśmiennictwie i praktyce. W szczególności podnosi się następujące zagadnienia:
– Charakter prawny zarządcy — działającego we własnym imieniu, lecz na cudzy rachunek — bywa kwalifikowany jako szczególna postać zastępstwa pośredniego i rodzi wątpliwości co do rozgraniczenia sfery zarządcy oraz właścicieli w relacjach z osobami trzecimi.
– Zakres przedmiotowy — postuluje się rozważenie objęcia mechanizmami ciągłości również udziałów i akcji w spółkach, stanowiących w praktyce istotną część majątku przedsiębiorców,
– Rygoryzm terminów po śmierci — dwumiesięczny termin i wymóg zgody ponad 85/100 bywają oceniane jako trudne do dochowania w realiach nieustalonego kręgu spadkobierców i konfliktu rodzinnego.
– Tymczasowość — brak automatycznego przejścia od zarządu do docelowej struktury własnościowej wymusza równoległe planowanie działu spadku i przekształceń.
W praktyce utrwaliło się stanowisko, że zarząd sukcesyjny powinien być traktowany jako element szerszego planu sukcesyjnego, a nie samodzielne rozwiązanie.
Wnioski i rekomendacje
Zarząd sukcesyjny jest wartościowym, a przy tym tanim instrumentem zapewnienia ciągłości jednoosobowego przedsiębiorstwa. Jego skuteczność zależy jednak od świadomego i wyprzedzającego działania. Z przeprowadzonej analizy płyną następujące wnioski praktyczne:
– Zarządcę należy powoływać za życia z wpisem do CEIDG — to eliminuje ryzyko dwumiesięcznego terminu i wymogu kwalifikowanej zgody po śmierci.
– Zarząd powinien być traktowany jako etap przejściowy i równolegle konieczne jest projektowanie struktury docelowej (testament z zapisem windykacyjnym, przekształcenie w spółkę, ewentualnie fundacja rodzinna).
– Należy uwzględnić strukturę właścicielską i rodzinną — wielość właścicieli, wspólność majątkową małżeńską i udział osób małoletnich, które wpływają na sposób podejmowania decyzji
– Należy ocenić wypłacalność przedsiębiorstwa w spadku przed podjęciem decyzji o dalszym prowadzeniu działalności i o sposobie przyjęcia spadku.
Zarząd sukcesyjny najlepiej spełnia swoją funkcję wówczas, gdy jest elementem szerszego, przemyślanego planu sukcesyjnego — mostem, który daje czas, wykorzystanym do przejścia na trwałą, docelową strukturę własnościową przedsiębiorstwa.
